Een goede archivaris ziet ook wat er niet is
Een archief is een spannend verhaal, weet Sylvia Bakker, archivaris bij het Stedelijk Museum Amsterdam. Je moet het alleen wél leren lezen. ‘Wanneer je zo maar een paar zoektermen invoert, vind je losse informatie. Pas wanneer je chronologie aanbrengt – die brief was in juli, deze kwam daarna – dán komt het verhaal naar boven.’
‘Aan alle campagnestrategen,’ leest Sylvia Bakker. Ze trekt het A4-tje met logo van de VVD uit de stapel papier voor zich. Het is 2012 en de grijsblauwe vloerbedekking onder haar voeten is bezaaid met losse stukken. Om haar heen staan ijzeren archiefkasten vol dozen en ordners. Bakkers ogen glijden over de regels. ‘De campagne is gestaakt vanwege de gebeurtenis van afgelopen week.’ Welke gebeurtenis?, peinst Bakker. Dan valt haar oog op de datum: 7 mei 2002. Aha!, denkt ze: op 6 mei is Pim Fortuyn vermoord.
Juni 2026. Vanachter een cappuccino op een winderig terras aan de IJhaven in Amsterdam lepelt Sylvia Bakker, archivaris bij het Stedelijk Museum Amsterdam de ene na de andere anekdote op over het leven in haar archieven. Ze verhaalt over de liefdevolle brieven van Mimi Hamminck Schepel, weduwe van schrijver Multatuli aan haar man (‘hij was veel feministischer dan mensen weten’), de hotelkeuze van kunstenaar Jeff Koons bij zijn bezoek aan het Stedelijk (het Amstelhotel) en het warme contact tussen oud-premier Pieter Cort van der Linden en toenmalig Koningin Wilhelmina.
Tentoonstellingen zijn verhalen, net zoals archieven dat zijn
Bakker houdt van puzzelen met informatie, vertelt ze met Amsterdamse tongval. Van dingen ‘logisch maken’ – het maakt haar eigenlijk niet uit waarvoor. Na 13 jaar in de VVD-archieven in Den Haag stapte Bakker in februari over op een baan dichter bij huis. ‘Het Binnenhof kent een eeuwenoude historie, maar het Stedelijk heeft ook een geschiedenis van meer dan een eeuw. Dat past bij mij.’ Ze is blij verrast door het vermogen van kunst om de samenleving te weerspiegelen. ‘Tentoonstellingen zijn verhalen, net zoals archieven dat zijn. Je ziet de aidsproblematiek van de jaren ’80 bijvoorbeeld terug in de werken van Erwin Olaf. En in de correspondentie in ons archief zie je bijvoorbeeld het contact tussen het Stedelijk en musea in Rusland al toenemen, nog voor Koude Oorlog voorbij is.’
‘Dozen, saai’
Met haar podcast ARCHIEFFLUENCERS en interviews als deze wil Bakker het ‘stoffige imago’ van de archiefsector tegengaan. ‘Wanneer ik op een verjaardag zeg: ‘ik ben archivaris’, ze laat haar schouders zakken en draait haar bovenlichaam weg, ‘dan zie je mensen zich meteen omdraaien. Maar als ik dan vervolg: ‘in het Stedelijk’ – ze draait zich snel terug en trekt haar wenkbrauwen op – ‘dán zijn ze er weer. Als ik uitleg dat ik voor deze functie 25 jaar aan tentoonstellingen heb bestudeerd, dan is dat interessant. Bij het woord ‘archief’ is de associatie nog steeds: dozen, saai.’
Over dozen gesproken: volgende week gaan er 800 stuks van het Stedelijk Museum Amsterdam naar Stadsarchief Amsterdam. Het museum was tot 2006 onderdeel van gemeente Amsterdam en is daarom wettelijk verplicht zijn archief over te dragen. Onder het dichtgevouwen karton dat straks de oversteek maakt schuilt de complete geschiedenis van het museum over de periode 1980-2005 – afgezien van de kunstwerken zelf. Het archief over de periode 1895-1979 is in 2014 al verhuisd.
‘Directeurscorrespondentie, beleidscorrespondentie, informatie over personeelszaken, over de medezeggenschapsraad, schenkingen, een grote verbouwing waar miljoenen aan overheidsgeld mee gemoeid zijn, correspondentie over tentoonstellingen in het eigen museum en over internationale samenwerkingen’, somt Bakker op. Het archief is door haar voorgangers geïnventariseerd, zij heeft de inventaris in samenwerking met het Stadsarchief toegankelijk gemaakt voor het publiek. ‘Ik heb van al die inventarislijsten één lijst gemaakt met zo’n 5000 records. Van het oudste stuk naar het nieuwste, met daartussen heel veel categorieën. Elk record verwijst naar een dossier met brieven, notities en andere documenten. In totaal gaat het om tienduizenden stukken.’
Kan het Stedelijk Museum Amsterdam eigenlijk zonder archivaris?
‘Een organisatie zonder professioneel archiefbeheer wordt een zooitje. Je moet weten welke stukken je in beheer hebt én wat je waar kunt vinden. Maatschappelijke problemen zijn ook altijd terug te voeren op gebrekkige informatievoorziening: denk aan de verdwenen appjes van Rutte of de toeslagenaffaire. Bij die laatste zijn recent weer nieuwe bestanden opgedoken. Die informatie was dus niet goed vindbaar!’
Maatschappelijke problemen zijn altijd terug te voeren op gebrekkige informatievoorziening
‘Tegelijkertijd, of je nu werkt in de landelijke, lokale politiek of bij een museum: het is overal hetzelfde. Bij het Binnenhof kwamen nog jarenlang oude personeelsdossiers uit kasten tevoorschijn. Ik vond later nog een Sony walkman die ergens achter was neergegooid, met een bandopname van Frits Bolkestein!
Nu, bij het Stedelijk, tref ik ook dozen aan die tien, twintig, dertig jaar niet zijn geopend. Of ik lees dat iemand belooft een kunstwerk aan te kopen, of een schenking in ontvangst zal nemen. Dan ga ik op zoek naar documenten die zo’n aankoop of schenking juridisch bekrachtigen, want die zijn belangrijk voor de geschiedschrijving van het museum. Wás er wel een document en is dat niet goed opgeborgen, of is het per ongeluk weggegooid tijdens een reorganisatie? Voor mij zijn dat leuke puzzels.’
Hoe los je zoiets op?
‘Ik zet erbij wat er mist en relateer dat aan wat er op dat moment speelde in de samenleving. Denk aan het briefje aan de campagnestrategen van de VVD. Ik weet meteen: op 6 mei 2002 is Pim Fortuyn vermoord. Maar dat stáát er niet. Als archivaris moet je zien wat er niet is én kunnen bedenken waarom het ontbreekt. Wat jij nu registreert moet iemand over vijftig, honderd, misschien wel dríehonderd jaar nog kunnen begrijpen. Daarom is chronologie ook zo belangrijk. Soms ben je geneigd het belangrijkste bovenop te leggen, maar dan gaat de context verloren. Zoals wanneer je zo maar een paar zoektermen invoert in Google: dan vind je losse informatie. Pas wanneer je chronologie aanbrengt – die brief was in juli, deze kwam daarna – dán komt het verhaal naar boven.
Achter een paar zinnen gaat een hele wereld schuil.
‘Ja! Daarom is het zo belangrijk dat mensen die bijvoorbeeld het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging raadplegen, begeleid worden door mensen met verstand van archivistiek. Als je in dat oorlogsarchief de naam van je vader of opa aantreft en ziet dat er mensen zijn gefusilleerd, dan moet je weten hoe je die informatie moet lezen. Heeft jouw opa zelf mensen gefusilleerd of heeft hij opdracht gegeven? Is hij zelf doodgeschoten? Zonder context zie je maar een stukje.’
Als archivaris moet je zien wat er niet is én kunnen bedenken waarom het ontbreekt
In je podcast zeg je dat zelfs een achtergebleven uitgave van het tijdschrift Libelle na de vliegramp van de MH17 van belang is ‘om het verhaal compleet te maken’. Waarom is die Libelle zo belangrijk?
‘Die laat zien wat voor mensen er in dat vliegtuig zaten. In de jaren ’70 werd op de kandidatenlijsten van de lokale VVD iemands beroep nog genoteerd: huisarts, hovenier. Zo krijg je een beter beeld van de mensen die in die gemeenteraad zaten, welke verschillen en overeenkomsten er bestonden tussen de liberalen en de socialisten. Bovendien: bij ‘hotspots’ in de geschiedenis zoals een oorlog, coronapandemie of ramp, weet je nooit welk archiefstuk in de toekomst van belang zal zijn. Na een vliegramp is een passagierslijst bijvoorbeeld ineens essentieel: wie waren er aan boord?
Met een archief geef je mensen antwoorden
CRASH Luchtoorlog- & Verzetsmuseum ’40-’45 bezit een stuk vliegtuigmotor uit de Tweede Wereldoorlog. Voor een ander is het een stuk roest, maar voor de vrouw wiens vader met dat vliegtuig is neergestort, is zoiets ontzettend waardevol. Stel je voor: weten dat jouw vader, in dát vliegtuig, waarvan jíj nu de motor aanraakt om het leven is gekomen! Iemand heeft dat uitgezocht, opgeslagen en die informatie vindbaar gemaakt. Dáár heb je archieven voor nodig. Je geeft iemand antwoorden.’
Kun je via een archief ooit een compleet beeld schetsen van een persoon of periode?
‘Dat is lastig. Er zijn stukken waar ik nog steeds naar op zoek ben. Ik heb in 2014 onderzoek gedaan naar het verdwenen portret van kabinet-Cort van der Linden. In 2021 vertelde de curator van het Rijksmuseum, Alex Alsemgeest, me dat een gedeelte van het archief van oud-minister-president Cort van der Linden geveild zou worden. Dat is raar, dacht ik, dat ligt toch allemaal in het Nationaal Archief? Maar er bleek nog correspondentie te bestaan tussen Cort van der Linden en Koningin Wilhelmina. In die brieven uit de periode 1913-1918 schrijft Koningin Wilhelmina hem dat ze in Den Haag wil blijven om op de hoogte te blijven van ‘de ontwikkelingen’. Nederland is tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal gebleven, mede dankzij het kabinet-Cort van der Linden. Die opmerking van Koningin Wilhelmina staat in schril contrast met haar vlucht naar Engeland, op 13 mei 1940. Zo voegt zo’n brief iets toe aan ons beeld van haar en daarmee aan de Nederlandse samenleving. En wanneer weet je dat je compleet bent? Dat weet je nooit.’
In de beroepscode voor archivarissen staat: ‘De archivaris dient de integriteit van het archiefmateriaal te beschermen en zo te garanderen dat het een betrouwbare getuigenis van het verleden blijft. (…) Ook gelet op tegenstrijdige rechten en belangen van werkgevers, eigenaars, personen die in de stukken worden genoemd en voormalige, huidige en toekomstige gebruikers.’ Wanneer heb jij geworsteld met objectiviteit van verslaglegging?
‘Niet, eigenlijk. Dat is juist de kracht van het archiefvak: je legt dingen feitelijk vast. Ik denk dat mensen dat onderschatten. Je moet wel metadata toevoegen aan een collectie om hem doorzoekbaar te maken, maar je zorgt ervoor dat dat integere, feitelijke informatie is, zonder meningen of oordelen. Ik gebruik daar ook zeker geen AI voor.’
Neem je in die metadata niet gemakkelijk iets van je eigen achtergrond mee?
‘Nee. Bij een archiefbeschrijving van een inventaris kunnen er dingen zijn die me opvallen, maar daar hoef ik geen mening in te leggen. De collectie in het Stedelijk is al geïnventariseerd, dus dat is makkelijk. Een tentoonstelling heeft een naam, die neem ik gewoon over. En een bruikleen of aankoop, dat is wat het is.’
Maar ‘wat het is’ kan in de loop der tijd veranderen, toch? Hoe ga je om met voortschrijdend inzicht?
‘Het is grappig dat je dat zegt. Ik was onlangs bij een lezing van Anke Hellebuyck die aan de Universiteit Antwerpen onderzoek doet naar museumarchieven en dekolonisatie. Zij toonde een foto van een beeldje uit Congo uit de 19e eeuw dat in een archief simpelweg werd beschreven als ‘Beeldje uit Congo’. Tegenwoordig kijken we in het archiefvak naar veel meer: hoe is zo’n beeldje gemaakt, door wie, welke religieuze betekenis had het voor de gemeenschap?’
Zou je zo’n beeldje nu inventariseren als roofkunst?
‘Nee, dat is niet mijn taak.’
Subjectiviteit kan ook tot uiting komen in wat wel en wat niet wordt opgeslagen.
‘Dat zie je aan het gebrek aan archiefmateriaal over de rol van vrouwen in de Tweede Wereldoorlog en in de wetenschap. En in de Groninger Archieven waren bijvoorbeeld nauwelijks informatie te vinden over het ontstaan van de moslimgemeenschap in de stad, of over de eerste openlijke lesbiennes daar in de jaren ’70 en ’80. Het zijn ook vaak vrijwilligers die zorg dragen voor het archief van een lokale onderneming of sportclub. Terwijl dat soort informatie wel van belang is voor de samenleving. Het laat zien wat de ene gemeenschap onderscheidt van de andere. Alles wat we vandaag en morgen doen, kan straks in een archief belanden.’
|
Cv Sylvia Bakker
Sylvia’s sollicitatietip: ‘Blijf jezelf en voel wat bij wat bij jou past! Ontspan, en go with the flow. Hoge verwachtingen leiden meestal tot teleurstellingen.’ |
In de rubriek Follow Up geven we gezicht en vervolg aan vacatures waarvoor via onze site is geworven. Heb jij ook een nieuwe baan gevonden via Culturele vacatures en vind je het leuk om mee te doen? Mail naar follow-up@culturele-vacatures.nl!