In gesprek met Hanneke Mantel, hoofd tentoonstellingen en collectie bij museum Fenix
‘Migratie speelt een rol in ieders leven’
Museum Fenix maakt migratie invoelbaar via kunst. Het is geen politiek museum, benadrukken de makers. Wel heeft het een boodschap: verplaats je eens wat vaker in een ander. ‘Ik wil mensen laten zien wat we gemeen hebben.’
27 jaar lang legde fotograaf Deanna Dikeman vast hoe haar ouders haar uitzwaaiden wanneer ze wegreed van haar ouderlijk huis. ‘In die foto’s zie je haar ouders ouder worden en de seizoenen voorbijgaan’, vertelt Hanneke Mantel (30), hoofd tentoonstellingen en collectie, met een kop groene thee in haar handen in de koffiecorner van museum Fenix. ‘Ineens zit er een hond bij Dikeman in de auto, later komt daar een baby bij. Je ziet haar leven passeren, net als dat van haar ouders.’ Mantel valt even stil. ‘Dat beeld is zo herkenbaar: steeds weer vertrekken, mensen die naar je zwaaien. De liefde die je voelt voor je familie.’
In de hal beneden spreken bezoekers Russisch, Nederlands of Kantonees. Vanuit haar stoel bij de metershoge, in vooroorlogse stijl gerestaureerde ramen in de gevel van gewapend beton kijkt Mantel op een volgeladen Peugeot 404: het werk Bottari Truck – Migrateurs van Koreaanse kunstenaar Kimsooja, en de bijna 3,5 meter hoge skippybal van Syrische kunstenaar Omar Imam met daarop een vader en dochter. Even verderop bestuderen bezoekers een stuk van de Berlijnse muur. Naast Mantel draait de ‘Tornado’, met zijn treden van Noors hout en glanzende, roestvrijstalen buitenkant omhoog naar het panoramadak op 24 meter hoogte. Museumbezoekers die de dubbele trap van architect Ma Yansong volgen, kijken vandaag uit op een Euromast die half verdwijnt in de mist.
Een werk als dat van Dikeman maakt het abstracte thema ‘migratie’ invoelbaar, legt Mantel uit. Het Landverhuizersmuseum, zoals Fenix bij de eerste conceptie in 2020 nog heette, zou gaan over de miljoenen emigranten die aan het eind van de 19e en begin 20ste eeuw per stoomschip van Rotterdam vertrokken naar Amerika en Canada. Pas een jaar voor de opening in 2025 hakte directeur Anne Kremers de knoop door: Fenix zou een museum worden over migratie in de breedste zin van het woord, een kúnstmuseum bovendien. Het eerste ter wereld. Mantel: ‘Migratie is niet iets van nu, maar iets dat er altijd al was. Het speelt een rol in ieders leven, al is het maar omdat je leeft in een wereld die is gevormd door migratie. We beseften: als je bezoekers dat universele en tijdloze echt wilt laten ervaren, dan red je het niet met droge feiten. Je hebt emotie nodig. Herkenning. Alleen dan voel je als bezoeker: migratie gaat niet alleen over anderen, maar ook over mij.’
Je hebt emotie nodig. Herkenning. Alleen dan voel je: migratie gaat niet alleen over anderen, maar ook over mij
Holland-Amerika Lijn
Fenix is een initiatief van stichting Droom en Daad van de vermogende Rotterdamse familie Van der Vorm. De monumentale loods waarin het museum huist, is een vroegere op- en overslagloods van de Holland-Amerika Lijn. Havenbaron Willem van der Vorm legde met zijn aankoop van deze lijndienst in de jaren dertig van de vorige eeuw de basis voor het familie-imperium.
Wanneer Koningin Máxima het museum opent op 15 mei 2025 kunnen bezoekers zich onderdompelen in drie tentoonstellingen. The Family of Migrants, met 193 foto’s van 136 verschillende fotografen; Alle richtingen, met kunstwerken van meer dan honderd kunstenaars en een aantal persoonlijke en historische objecten, én het Kofferdoolhof, opgetrokken uit meer dan tweeduizend koffers van reizigers.
Metrokaart
Wie op het Rotterdamse metrostation Wilhelminaplein de roltrap neemt, reist langs fictieve haltes als ‘wanhoop’, ‘erkenning’, ‘euforie’ en ‘uitputting’. Gevoelens en gebeurtenissen waar een migrant mee te maken kan krijgen, in willekeurige volgorde gevangen in deze ‘metrokaart’ van het museum. Om die migratie-ervaring beter te leren kennen, bezochten Mantel, toen nog conservator fotografie, Fenix-directeur Anne Kremers en curator Rutger Doop – alle drie zonder migratie-achtergrond – collega-musea over de hele wereld. ‘Het Ellis Island National Museum of Immigration, het emigratiemuseum BallinStadt in Hamburg en, dichterbij: het Red Star Line Museum in Antwerpen’, somt Mantel op. Ook spraken ze met kunstenaars en collega’s mét een migratie-achtergrond, zoals conservatoren Selinay Sucu en Abdelkader Benali, en leden van de adviesraad van het museum. In die raad zitten onder andere mensenrechtjurist Naema Tahir, fotograaf en onderzoeker Çiğdem Yüksel en journalist Sheila Sitalsing.
Migratie is heel persoonlijk: je kunt niet spreken van één migratie-ervaring
Wat leerde Mantel van hen? ‘Vooral dat migratie heel persoonlijk is: je kunt niet spreken van één migratie-ervaring. Wij laten daarom de kunstenaars hun verhalen vertellen.’ Het mooie is dat je daarbij ook weer overeenkomsten ziet ontstaan, merkte Mantel. Bijvoorbeeld in de manier waarop het thema migratie door de jaren heen in beeld is gebracht. ‘Dat zie je bijvoorbeeld in een foto van Wang Fuchun, gemaakt in China in 2007 en een van Ara Güler, die is gemaakt in Turkije in 1962. Beide werken gaan over het gevoel van een afscheid tussen twee geliefden, een laatste aanraking.’
Geen huiswerkmuseum
Mantel en haar collega’s reisden vijf jaar lang de wereld over om uit o.a. museumcollecties, archieven en beeldbanken de beste werken te verzamelen voor hun migratiemuseum in wording. De beeldende kunst, video’s en foto’s voor Alle richtingen moesten passen bij thema’s ‘waar iedereen wel iets bij voelt’: identiteit, thuis en grens, bijvoorbeeld. Fototentoonstelling The Family of Migrants volgt de indeling vertrek, reis en aankomst. De tentoonstelling is geïnspireerd op het na-oorlogse The Family of Man (1955) van het Museum of Modern Art in New York, waarmee directeur Edward Steichen de universele menselijke ervaring wilde onderstrepen.
Het team koos voor ‘visueel aantrekkelijke werken met een toegankelijk verhaal’ die goed passen in de open ruimtes van de museumloods, zegt Mantel. Zoals het kleurrijke Where Are We Going, van kunstenares Efrat Zehavi. ‘Efrat maakte speciaal voor Fenix 116 portretten van mensen die ze op straat, in het park of in de bibliotheek ontmoette, terwijl ze hen beter leerde kennen. De geboetseerde hoofden zijn gemaakt van plasticine, een klei die altijd zacht blijft – net zoals de identiteit van de geportretteerde Rotterdammers.’ De toegankelijkheid van de museumcollectie is slechts het startpunt van de bezoekerservaring, legt Mantel uit. ‘We willen onze bezoekers ervaringen bieden waarin ze iets herkennen. Zo’n punt van herkenning kan vervolgens net voldoende basis bieden om hen te verleiden om kennis te maken met iets nieuws.’
‘Fenix is geen huiswerkmuseum’, stelde directeur Anne Kremers in een interview met Museumtijdschrift. Bezoekers hoeven inderdaad geen bijschriften te lezen om te worden geraakt door de werken in het museum, beaamt Mantel. ‘Iedere bezoeker heeft een andere behoefte. Als jij op emotie wilt worden aangesproken en het daarbij wilt laten, dan kan dat. Ben je een liefhebber van fotografie en wil je juist kijken naar de compositie van de werken? Ook goed. En voor wie bijvoorbeeld geïnteresseerd is in kunstgeschiedenis bieden we informatie over de maker en de context van een werk.’ En of de technische kwaliteit van een kunstwerk je nu interesseert of niet, hij werkt altijd door in je beleving, vertelt Mantel. ‘Bij de allerbeste foto’s, bijvoorbeeld, komt alles samen: verhaal, onderwerp, compositie, kleur en licht. Juist dankzij de kwaliteit van een werk komt het onderwerp ervan nog sterker binnen.’
Bij de allerbeste foto’s komt alles samen: verhaal, onderwerp, compositie, kleur en licht
Empathie
De maatschappelijke discussie over migratie gaat te vaak over ‘cijfers en politiek’, vindt Mantel. ‘Het is in deze tijd heel belangrijk dat je je verplaatst in hoe andere mensen zich voelen’, zei ook Kremers in radioprogramma Kunststof. Hopen beiden dan vooral díe mensen te bereiken die weinig begrip kunnen opbrengen voor migranten? Dat niet, haast Mantel zich te zeggen: ‘Fenix is er voor iedereen’. Het museum heeft niet als doel om bezoekers te vertellen hoe ze over migratie moeten denken, of zelfs hoe het voelt om migrant te zijn, benadrukt ze. Wel hoopt Mantel op een positieve invloed op de maatschappij. ‘Ik wil mensen laten zien wat we gemeen hebben: de behoefte aan een veilig thuis en de liefde voor onze familie, bijvoorbeeld. Ik hoop dat we zo iets dichter bij elkaar komen. Als je hier als bezoeker rondloopt en er is één werk waar je zo door wordt geraakt dat je er ’s avonds aan de keukentafel over vertelt, dan hebben we bereikt wat we moeten bereiken.’
Voor de ramen van de koffiecorner vergapen museumbezoekers zich aan het 64 meter hoge cruiseschip dat voorbijglijdt over de Maas, nu vol vakantiegangers in plaats van migranten. Migratie is van alle tijden, toont Fenix. Misschien is de zoektocht van de migrant naar meer empathie dat ook wel.
De meeste mensen in de cultuursector werken vanuit een grote passie voor hun beroep. Het zijn vaak bijzondere beroepen. In onze rubriek Close Up zoeken we uit wat deze beroepen inhouden.